MOŻESZ, NIE MUSISZ

Bywają książki, które zapadają w pamięć już po pierwszej lekturze. W okresie studiów takim czytelniczym wydarzeniem stała się dla mnie pewna powieść amerykańska, dobrze znana wielu odbiorcom, tym bardziej, że doczekała się ekranizacji pod tym samym tytułem. Tytuł dzieła brzmi symbolicznie, wręcz biblijnie: Na wschód od Edenu. Napisał ją noblista John Steinbeck, na język polski przełożył Bronisław Zieliński, a pierwszego polskiego wydania podjął się warszawski PIW w 1958 roku.

Fabułę tekstu stanowi literacki wariant mitu o pierwszych braciach naszego rodzaju, czyli o Kainie i Ablu. Jak wiadomo z Biblii, byli oni różni charakterologicznie, a przez to odmiennie traktowani przez Boga Ojca. „Dobry” Abel, cieszył się względami Stwórcy, o które na próżno zabiegał „niedobry” Kain. W wyniku rozpaczliwej zazdrości i walki o miłość, Kain stał się bratobójcą i został skazany na wygnanie z Edenu oraz na los „tułacza i wędrowca na ziemi” (→ Genesis, 4, 12).

Od tej opowieści o pierwszych braciach stosunki między ich potomkami wcale nie uległy wyraźnej poprawie i na zawsze zabarwiły się piętnem nierówności, zawiści i konfliktu. Biblijna figura skłóconego rodzeństwa stała się proroctwem na temat wszelkich więzi międzyludzkich, niezależnie od podziału na bliższe, dalsze, odmienne etnicznie czy zróżnicowane rasowo. Po prostu odsłoniła nam bolesne fatum wzajemnych ludzkich relacji i niełatwe wyzwanie dla miłości, ba! dla zwykłego szacunku i akceptacji.

Artyści jednak maję tę cudowną właściwość, że nigdy do końca nie przyjmują narzuconej interpretacji, szukając dodatkowych okoliczności i ukrytych sensów w znanych motywach. Tak też postępuje Steinbeck. Wprowadza do swej powieści chińskich mędrców, którzy badając oryginalny hebrajski egzemplarz Biblii, odkrywają niedokładne tłumaczenie sentencji, wygłoszonej przez Boga do Kaina po zabójstwie Abla.

W europejskich przekładach dziwnym trafem wypadło z niej bardzo ważne i dalekosiężne słowo hebrajskie: timshel, oznaczające: możesz.

W opinii mędrców Bóg nie skazał Kaina na wieczne potępienie, lecz dał mu szansę rehabilitacji i wolność wyboru w jego przyszłych decyzjach między postawą: tego, który musi, i tego, który może.

W dodatku dla zabezpieczenia bratobójcy przez osądem i agresją ludzi: „Położył Pan na Kainie znak, aby go nikt nie zabijał, kto go spotka;” gdyby zaś ktoś się tego dopuścił, miał ponieść „siedmiokrotną pomstę” (→ Genesis, 4, 15). Dzięki Bożej pomocy Kain otrzymał możliwość zrozumienia swego czynu, żalu po zabójstwie brata, odrobienia kary wygnania, podjęcia życia w trudnych warunkach „na wschód od Edenu”, doświadczenia małżeństwa, ojcostwa, założenia rodu, zbudowania miasta i pracowitych lat aż do śmierci w sędziwym wieku. O Adamie i Ewie Bóg również pamiętał, bo zesłał im nowego syna Seta, a potem jeszcze wiele kolejnych dzieci. Mściwy Jahve okazał się Bogiem Miłości.

To jedno słowo możesz jest zaklęciem ciągle i niezmiennie żywym, ponieważ zapewnia człowiekowi łaskę wyboru, nawet w sytuacjach krańcowych i pośród takich opcji, które pozornie albo fatalistycznie wydają się w danym momencie niedostępne. Droga błędna i nieprawe działania nie muszą trwać bez końca ani powtarzać się w zaklętym kręgu skazańca. Przyjęcie za nie odpowiedzialności, własna pokuta i naprawienia krzywd w sposób, jaki jest dostępny, otwierają bramę przemiany – a reszty dokona Opatrzność.

Słowo możesz wyraża przecież także pierwszy, lecz potężny dowód miłości i współczucia Boga dla swego stworzenia, bowiem nikogo nie odrzuca i póki trwa życie, wieczność potępienia wciąż pozostaje  w zawieszeniu.

W tym jednym słowie możesz zawiera się jednocześnie przestrzeń zmian, rozmaitość form zadośćuczynienia i nadzieja na nowe, bardziej pozytywne otwarcie życia w perspektywie rozwoju i pokoju.

Mimo zniechęcenia, poczucia rozpaczy, bezradności, zwątpienia, mimo gniewu i zazdrości, mimo ciągłych upadków i fałszywych kroków, mimo gniewu na siebie, nie dawajmy za wygraną, tylko szukajmy i próbujmy! TIMSHEL!

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s